Gündem

Türkiye’nin Yeni Etraf Sorunu: Geri Dönüşüm…

Türkiye son üç yıldır Avrupa’nın en çok atık ithal eden ülkesi. Uzmanlara nazaran, bu atıkların tabiata verdiği ziyan iktisada sağladığı faydadan daha fazla.

turkiyenin yeni etraf sorunu geri donusum 0 SM1BK1kf

Bu tenkit, Türkiye’de son vakitlerde sık sık duyuluyor. Nedeni ise Türkiye’ye Avrupa’dan her yıl binlerce ton plastik atık ithal edilmesi. Avrupa İstatistik Kurumu (Eurostat) bilgilerine nazaran Türkiye 2019’da 580 bin ton, 2020’de 660 bin ton, 2021’de 580 bin ton Avrupa’dan atık ithal etti. Bu sayılar Avrupa’nın atık ihracatının yaklaşık yüzde 30’larına denk geliyor.

DW Gündem’de yer alan habere nazaran, Türkiye, atık ithalatında üç yıldır üst üste birinci sırada yer alırken geri dönüşüm konusunda ise Avrupa’da son sıralarda. Ekonomik Kalkınma ve İşbirliği Örgütü (OECD) sayılarına nazaran Türkiye’nin geri dönüşüm oranı yalnızca yüzde 12.

Türkiye neden plastik atık ithal etmeye başladı?

turkiyenin yeni etraf sorunu geri donusum 1 85gzbq1H

Plastik atık ithalatı, Türkiye’nin gündemine Çin’in 2017’de ithalat yasağı kararı almasının akabinde girdi. Bu tarihe kadar tüm dünyadaki plastik atıkların yüzde 80’ini ithal eden Çin, ithalatını kıymetli ölçüde kısıtlama kararı aldı. Çin hükümetinin bu kararı almasının en önemli nedeni, atık plastikten elde edilen geri dönüşüm materyalinin kalitesiz olmasıydı.

‘Kalitesiz eser’ imajından kurtulmak isteyen Çin, atıkların denetimini tam olarak sağlayamıyor, ayrıyeten merdivenaltı üretimlerle etraf kirliliği oluşuyordu. Nihayetinde getirilen yasaklar 2018’de uygulamaya konuldu.

Atıklar daha sonra Hindistan ve Endonezya üzere öteki Asya ülkelerine kaydı. Lakin bu ülkeler de bir mühlet sonra plastik atık ithalatına yasaklar koydu. Sonrasında ise atıklar büyük oranda Türkiye ve Vietnam üzere ülkelere gönderilmeye başlandı.

Ucuz hammadde temin edilmesi…

turkiyenin yeni etraf sorunu geri donusum 2 31a1kB2X

s2.dunya.com

Türkiye’de de atık ithalatıyla birlikte plastikten ucuz hammadde temini için geri dönüşüm konusunda bir dal oluşmaya başladı.

Sayıştay’ın Ocak 2022 tarihli Plastik Atık İdaresi raporuna nazaran Türkiye’nin son yıllardaki plastik atık ithalatındaki artış trendi de lisanslı atık sürece tesislerinin sayısındaki artış ve ucuz hammadde temin etme imkânının ortaya çıkmasından kaynaklanıyor.

Türkiye, plastik hammaddesinde dışa bağımlı. Çukurova Üniversitesi Öğretim Üyesi Doç. Dr. Sedat Gündoğdu’nun verdiği bilgilere nazaran, Türkiye her yıl 8 milyon ton plastik hammaddesi ithal ediyor. Bu oranın yüzde 9’u ise artık ithal edilen atıklarla karşılanıyor.

Çöpler Türkiye’de kaynağından ayrıştırılmıyor…

turkiyenin yeni etraf sorunu geri donusum 3 Kd5E3Agy

Etraf ve Orman Bakanlığı’nın etraftan sorumlu eski müsteşarı ve Etraf Mühendisi Prof. Dr. Mustafa Öztürk, vazifede olduğu 2004-2007 yılları ortasında yaptıkları araştırmaya nazaran Türkiye’deki tüm çöplerin toplamının 34 milyon ton civarında olduğuna dikkat çekiyor. Bunların yaklaşık 4,5- 5 milyon tonunu da plastik oluşturuyor. Lakin bu çöplerin kaynağından ayrıştırılmaması sebebiyle geri dönüştürmenin sıkıntı olduğuna dikkat çeken Prof. Öztürk, Türkiye’deki geri dönüşüm kesiminin neden ithal plastik atığa yöneldiğini şöyle özetliyor:

‘Kağıt, cam, plastik, organik atıklar birlikte atılıyor. Sonradan ayrıştırılan plastiğin içinde de yüzde 30’lara varan fireler veriliyor. Yani yalnızca geri dönüşebilir plastik olmuyor bu atıkların içinde. Geri dönüşemeyen ambalaj atıkları üzere plastikler de oluyor. Bunları tek tek insan gücüyle ayrıştırmak gerekiyor. Bu da çok maliyetli. O yüzden kaynağından ayrışarak Türkiye’ye ithal edilen plastikler daha pahalı geri dönüşümcüler için.’

Çok sayıda Avrupa ülkesinde çöpler çoğunlukla kaynağından ayrıştırılıyor. Atıklar çöp kutusuna giderken plastik, cam ve kağıt olarak ayrılıyor. Türkiye’de ise kaynağından ayrıştırma işi belediyelere bırakılmış durumda. Belediyeler de çöp ayrıştırma sürecine kâfi kaynak ayırmıyor. Doç. Dr. Gündoğdu’ya nazaran, belediyelerin kaynağından ayrıştırmaya ayırdığı bütçe yalnızca yüzde 2. Gündoğdu bunun nedenini şöyle yanıtlıyor:

‘Çöp altyapısına yatırım yapmak görünür değil. Bunun yerine asfalta yatırım yapmak daha görünür. Bu mevzuda sorun ulusal bir sistemin olmaması. Belediyeler bağımsız hareket ediyor. Kimi yapıyor, kimi yapmıyor.’

Bu yüzden Türkiye’ye Avrupa ülkelerinden gelen gelen atıklar hammaddeye dönüştürmesi daha kolay olduğu için ‘değerli’ bulunuyor.

Greenpeace’in açıkladığı datalara nazaran Türkiye, 2019 ve 2020 yıllarında sırasıyla en fazla İngiltere’den (yaklaşık 360 bin ton), ikinci sıra Belçika’dan (yaklaşık 220 bin ton), üçüncü sırada Almanya’dan (yaklaşık 200 bin ton), dördüncü sırada İtalya’dan (yaklaşık 100 bin ton), beşinci sırada ise Hollanda’dan (yaklaşık 80 bin ton) plastik atık ithal etti.

İthal atıkların tamamı dönüştürülüyor mu?

turkiyenin yeni etraf sorunu geri donusum 4 LFiKgqK8

Doç. Dr Gündoğdu’nun verdiği bilgilere nazaran, Türkiye’de şu anda yaklaşık 5 bin geri dönüşüm tesisi bulunuyor. Bu tesisler ithal edilen atıklardan dolaylı ve dolaysız kâr elde ediyor. Öncelikle geri dönüşüm şirketlerine devlet kıymetli ölçüde teşvik ödüyor. Ticaret Bakanlığı’nın bilgilerine nazaran, yalnızca 2021 yılında geri dönüşüm işi yapan şirketlere toplamda 69 milyon TL teşvik verildi. Geri dönüştürülen plastiğin ihraç edilmesi durumunda da KDV iadesi yapılıyor. Bankalar da geri dönüşüm şirketlerine düşük faizli kredi imkanları sunuyor.

Lakin Türkiye’ye gelen atıkların tamamı geri dönüşemiyor.

Olağanda yasa gereği bu atıkların yüzde 99’unun geri dönüşmesi gerekiyor. Geri dönüşüm konusunda çalışmalar yapan akademisyen Doç. Dr. Gündoğdu’ya nazaran, gerçekler maddelerle pek örtüşmüyor: İthal edilen plastik atıkların geri dönüştürülemeyen kısımları yakmaya gönderiliyor, bir kısmı da ormanların ortasında gömülmüş ya da ölçüsüz sağa sola atılmış atılmış olarak karşımıza çıkıyor.

Ne kadarının bu formda yakılıp ya da atıldığı ise tam olarak bilinmiyor.

Datalar açıklanmıyor!

turkiyenin yeni etraf sorunu geri donusum 5

Geri dönüşümle ilgili bir sorun da dataların tam olarak açıklanması. Hangi şirketin ne kadar atık ithal ettiği, kotalara uygun davranılıp davranılmadığı, fire oranının ne olduğu üzere sorular karşılıksız.

Doç. Dr. Sedat Gündoğdu, bu soruların muhataplarının ‘verileri toplayıp açıklamayan Etraf Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, bilgi edinme kapsamında bilgileri açıklamayan geri dönüşüm şirketleri ve bu bahislerde hiçbir istatistik açıklamayan TÜİK’ olduğunu belirtiyor.

Prof. Dr. Gündoğdu’ya nazaran dillendirilen ‘sıfır atık’ vizyonu ise yanlış anlamlandırılıyor:

‘Sıfır atık vizyonu atığın sıfırlanması değil, atıkların kaynağından ayrıştırılması demektir. Atık demektir. Türkiye’de şu anda yalnızca poşetler fiyatlı satılıyor. Onun dışında cam şişeler için bir makine getirildi. O da pilot olarak Etraf Bakanlığı’nın binasında deneme basamağında. Öteki da bir uygulama yok.’

Atık ithalatı yasaklanmalı…

turkiyenin yeni etraf sorunu geri donusum 6 frKtg2OY

Prof. Dr. Gündoğdu, tüm mevzuatın gerçek, şeffaf bir formda uygulanması durumunda dahi atık plastik ithalatının yapılmaması gerekiyor.

Greenpeace Biyoçeşitlilik Proje Sorumlusu Nihan Pak de ‘Türkiye’nin sıfır atık vizyonu var lakin atık ithalatı olduğu sürece bunu başarmak mümkün değil’ diyor. Pak’a nazaran, sıfır atık ithalatı aksiyon planı hazırlanmalı ve yıl yıl atıkların nasıl ithal edileceği ile ilgili bir amaç koyulmalı. Sonunda da atık ithalatı sıfırlanmalı.

Türkiye’deki geri dönüşüm merkezlerinde Prof. Dr. Mustafa Öztürk’ün iddialarına nazaran 1 milyon tondan fazla plastik atık geri dönüştürülüyor.

Fakat bu yapılırken Türkiye’nin suyu, havası, toprağı en değerlisi de insanı kirleniyor. ‘Bu tesislerde çalışan insanların ciğerlerinden mikroplastikler birikiyor’ diyen Öztürk de bir an evvel plastik atık ithalatından vazgeçilmesi konusunda da ihtarda bulunuyor.

Kaynak: https://onedio.com/haber/turkiye-nin-yeni-cevre-sorunu-geri-donusum-1061939

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

Başa dön tuşu